‘दसैँमा मात्रै मासु सेवनको विरोध किन ? वर्षभरि चाहिँ स्वास्थ्य जोखिम हुँदैन ?’

डा. केदार कार्की (वरिष्ठ पशुचिकित्सक)
दसैँ नेपालीहरूको महान् चाड हो। दसैँ भन्नेबित्तिकै टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट, पारिवारिक जमघट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। विशेषगरी खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, कुखुरा र राँगाको मासुका विभिन्न परिकार बनाएर खाने चलन नेपाली समाजमा परम्परादेखि नै रहिआएको छ। परिवार र आफन्तसँग बसेर मीठोमसिनो खानु दसैँको एउटा रमाइलो पक्ष हो। तर, स्वाद र रमाइलोको नाममा स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दा चाडपर्वको खुसीसँगै विभिन्न स्वास्थ्य समस्या पनि निम्तिन सक्छन्।

हरेक वर्ष दसैँ नजिकिएसँगै सामाजिक सञ्जालमा मासु सेवन र यसले स्वास्थ्यमा पार्ने नकारात्मक असरबारे व्यापक चर्चा सुरु हुन्छ। चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, पोषणविद् तथा सर्वसाधारणले अत्यधिक मासु सेवनबाट हुन सक्ने जोखिम, खानपानमा अपनाउनुपर्ने सावधानी र मासुको सुरक्षित भण्डारणबारे विभिन्न सुझाव सार्वजनिक गर्छन्।

तर, यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ— दसैँकै समयमा मासु सेवनका नकारात्मक असरबारे सामाजिक सञ्जालमा किन यति धेरै बहस हुन्छ ? के वर्षका अन्य समयमा मासु सेवन गर्दा स्वास्थ्यमा कुनै नकारात्मक असर पर्दैन ?

वास्तवमा मासु सेवनसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य जोखिम दसैँमा मात्रै सीमित हुँदैनन्। असन्तुलित खानपान, अत्यधिक मासु सेवन, अस्वच्छ तयारी तथा असुरक्षित भण्डारणका कारण वर्षको जुनसुकै समयमा पनि स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्छन्। तर, दसैँमा मासुको खपत, बजारको माग, पारिवारिक जमघट र सामाजिक गतिविधि एकैपटक बढ्ने भएकाले यस विषयमा सार्वजनिक चासो पनि बढ्ने गरेको पाइन्छ।

दसैँमा मासु सेवन र स्वास्थ्य जोखिम

दसैँका बेला सामान्य दिनभन्दा बढी मासु खाने, एकैपटक धेरै खाने, चिल्लो र मसलेदार परिकारको सेवन गर्ने तथा शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानी धेरैमा देखिन्छ। खानपानमा हुने यस्तो परिवर्तनले अपच, पेट भारी हुने, अमिलो डकार आउनेलगायत पाचनसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ।

विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, उच्च कोलेस्ट्रोल, गाउट तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।

मासु प्रोटिन, आइरन, भिटामिन बी१२ लगायतका महत्त्वपूर्ण पोषक तत्त्वको स्रोत हो। यी पोषक तत्त्वले शरीरको वृद्धि, विकास, मांसपेशी निर्माण तथा समग्र स्वास्थ्य कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। तर, आवश्यकताभन्दा बढी मासु खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैन।

सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि एकपटकको खानामा करिब ७५ देखि १०० ग्राम पकाएको मासु व्यावहारिक परिमाण हुन सक्छ। यद्यपि, यो सबैका लागि अनिवार्य वा निश्चित मात्रा होइन। मासुको आवश्यकता व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि, स्वास्थ्य अवस्था र समग्र खानपानमा निर्भर गर्छ।

दसैँमा बिहान, दिउँसो र बेलुका नै मासुका परिकार खानेभन्दा आफ्नो आवश्यकता र भोकअनुसार मात्रा मिलाउनु उपयुक्त हुन्छ। खानामा मासुसँगै दाल, गेडागुडी, सागसब्जी तथा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थलाई पनि पर्याप्त स्थान दिनुपर्छ।

रातो मासुको अत्यधिक सेवनले निम्त्याउन सक्छ समस्या

दसैँमा खसी, बोका, राँगा, च्याङ्ग्रा र बङ्गुरको मासुको प्रयोग बढी हुने गर्छ। यी मासु रातो मासुको वर्गमा पर्छन्।

रातो मासुमा प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ जस्ता पोषक तत्त्व पाइए पनि बोसोयुक्त मासुको अत्यधिक सेवनले शरीरमा स्याचुरेटेड फ्याटको मात्रा बढाउन सक्छ। यसले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढाउने र दीर्घकालमा मुटुरोगको जोखिम वृद्धि गर्ने सम्भावना हुन्छ।

त्यसैले रातो मासुको मात्रा नियन्त्रण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। यसको विकल्पमा छाला हटाइएको कुखुराको मासु, माछा, दाल तथा गेडागुडी सेवन गर्न सकिन्छ। तर, सेतो मासु भन्दैमा जति खाए पनि हुन्छ भन्ने होइन। मासुको मात्रा, गुणस्तर र पकाउने तरिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

विशेषगरी गाउटको समस्या भएका व्यक्तिले रातो मासु तथा कलेजो, मिर्गौलाजस्ता भित्री अङ्गको मासु सेवनमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। यस्ता व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खानपान व्यवस्थापन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

मासुको बढ्दो माग र खाद्य सुरक्षाको चुनौती

दसैँका बेला नेपालमा खसीबोका, च्याङ्ग्रा तथा अन्य पशुपन्छीको माग उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गर्छ। चाडपर्वको समयमा बढ्ने माग पूरा गर्न विभिन्न स्थानबाट पशुपन्छी ढुवानी गरी बजारमा ल्याइन्छ।

लामो दूरीको ढुवानी, पशुपन्छीको स्वास्थ्य परीक्षणमा हुन सक्ने कमजोरी, अस्वच्छ वध प्रक्रिया तथा अनुचित भण्डारणले मासुको गुणस्तर र सुरक्षामा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी स्वस्थ पशुपन्छीको छनोट, वधपूर्व स्वास्थ्य परीक्षण तथा वधपश्चात् मासुको निरीक्षणलाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

अस्वस्थ पशुको मासु, दूषित उपकरणको प्रयोग र असुरक्षित भण्डारणका कारण खाद्यजन्य रोगको जोखिम बढ्न सक्छ।

मासु खरिद गर्दा सफा स्थानमा काटिएको, स्वस्थ पशुपन्छीबाट प्राप्त भएको र उचित तापक्रममा राखिएको मासु छनोट गर्नुपर्छ।

मासुमा असामान्य गन्ध आउने, चिप्लोपन देखिने वा रङ परिवर्तन हुनेजस्ता संकेत देखिएमा सेवन गर्नु हुँदैन। यद्यपि, बाहिरबाट सामान्य देखिएको मासु पनि सूक्ष्मजीवबाट दूषित हुन सक्ने भएकाले सरसफाइ, सुरक्षित भण्डारण र राम्ररी पकाउने प्रक्रियामा ध्यान दिनुपर्छ।

मासुको सुरक्षित भण्डारणमा विशेष ध्यान

दसैँमा एकैपटक धेरै मासु काट्ने, पकाउने र केही दिनसम्म राखेर खाने चलन छ। तर, मासुलाई लामो समयसम्म असुरक्षित तरिकाले भण्डारण गर्दा खाद्य विषाक्तताको जोखिम बढ्न सक्छ।

मासु घर ल्याएपछि आवश्यकताअनुसार साना भागमा छुट्याएर राख्नु राम्रो हुन्छ। पकाएको मासु सामान्य कोठाको तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी राख्नु हुँदैन। वातावरणको तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भए एक घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुपर्छ।

फ्रिजमा सुरक्षित रूपमा राखिएको पकाएको मासु सामान्यतया तीनदेखि चार दिनभित्र प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। लामो समयसम्म राख्नुपर्ने भए फ्रिजरमा भण्डारण गर्न सकिन्छ।

मासुलाई पटकपटक फ्रिजबाट निकाल्ने र पुनः राख्ने बानीबाट बच्नुपर्छ। आवश्यक पर्ने परिमाण छुट्याएर सुरक्षित तरिकाले पगाल्ने र पर्याप्त तापक्रममा पकाउने गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी, काँचो मासु र पकाएको खानेकुरा छुट्टाछुट्टै राख्ने, मासु काट्ने उपकरण सफा गर्ने तथा व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिने अभ्यासले खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ।

सामाजिक सञ्जालमा दसैँकै बेला किन बढ्छ चर्चा ?

दसैँमा मासु सेवनका नकारात्मक असरबारे सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बहस हुनुका पछाडि स्वास्थ्य, संस्कृति, सामाजिक व्यवहार र डिजिटल प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित विभिन्न कारण छन्।

पहिलो कारण, दसैँका बेला मासुको उपभोग सामान्य दिनको तुलनामा बढ्ने प्रवृत्ति हो। पारिवारिक जमघट, पाहुनाको सत्कार तथा चाडपर्वको उल्लासका कारण धेरै परिवारमा लगातार केही दिनसम्म मासुका परिकार खाने चलन हुन्छ।

दोस्रो कारण, अत्यधिक चिल्लो, मसलेदार र बोसोयुक्त परिकारको सेवनबाट हुन सक्ने स्वास्थ्य समस्याप्रतिको चिन्ता हो। विशेषगरी पहिलेदेखि नै दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा असन्तुलित खानपानले स्वास्थ्य अवस्था बिगार्न सक्ने भएकाले चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूले यस समयमा जनचेतनामूलक सन्देश प्रवाह गर्छन्।

तेस्रो कारण, चाडपर्वका बेला मासुको माग र आपूर्तिमा आउने दबाब हो। बजारमा एकैपटक ठूलो परिमाणमा पशुपन्छी तथा मासुको कारोबार हुँदा गुणस्तर, पशु स्वास्थ्य परीक्षण, सरसफाइ र भण्डारणका विषयमा प्रश्न उठ्ने गर्छन्।

चौथो कारण, सामाजिक सञ्जालमा चाडपर्वसँग सम्बन्धित विषयले छिटो चर्चा पाउने प्रवृत्ति हो। दसैँमा मासुका परिकारका तस्बिर, भिडियो र पकाउने विधिसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी सुझाव तथा व्यक्तिगत अनुभव पनि व्यापक रूपमा साझा गरिन्छन्।

यसरी स्वास्थ्य, खानपान र सामाजिक व्यवहारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने विषय भएकाले मासु सेवनबारेको बहसले दसैँका बेला विशेष स्थान पाउने गरेको छ।

पशुबलि र सांस्कृतिक बहस

दसैँमा मासु सेवनसँगै पशुबलिको विषय पनि सामाजिक सञ्जालमा बहसको केन्द्र बन्ने गरेको छ।

महाअष्टमी र महानवमीका अवसरमा हुने पशुबलिलाई लिएर धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, पशु कल्याण तथा नैतिकताका विषयमा फरक–फरक धारणा सार्वजनिक हुने गर्छन्।

एक पक्षले पशुबलिलाई धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडेर हेर्छ भने अर्को पक्षले पशु हिंसा, करुणा, अहिंसा तथा पशु अधिकारका दृष्टिकोणबाट प्रश्न उठाउँछ।

यस्ता फरक दृष्टिकोणका कारण सामाजिक सञ्जालमा बहस हुने गर्छ। धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्दै पशु कल्याण तथा जनस्वास्थ्यका विषयमा तथ्यमा आधारित र मर्यादित छलफल गर्नु आवश्यक छ।

सामाजिक दबाब, तडकभडक र आर्थिक भार

दसैँमा मासुका परिकार अनिवार्य रूपमा खानुपर्ने र पाहुनालाई खुवाउनुपर्ने सामाजिक अपेक्षाले कतिपय परिवारमा आर्थिक दबाब पनि सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी न्यून तथा मध्यम आय भएका परिवारका लागि चाडपर्वमा मासु तथा अन्य खाद्य सामग्रीको खरिद अतिरिक्त आर्थिक भार बन्न सक्छ।

चाडपर्वलाई अनावश्यक खर्च, देखासिकी र तडकभडकसँग जोड्ने प्रवृत्तिले आर्थिक तथा मानसिक तनाव बढाउन सक्छ।

त्यसैले आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार चाडपर्व मनाउने, आवश्यक परिमाणमा मात्रै मासु खरिद गर्ने र खाद्य पदार्थ खेर जान नदिने विषयमा पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत सचेतना फैलाउन आवश्यक छ।

वर्षका अन्य समयमा किन हुँदैन यति धेरै चर्चा ?

दसैँमा मासु सेवनको नकारात्मक असरबारे व्यापक चर्चा हुने गरे पनि वर्षका अन्य समयमा यस विषयले तुलनात्मक रूपमा कम सार्वजनिक ध्यान पाउने गरेको देखिन्छ।

यसको प्रमुख कारण दसैँमा मासु सेवन र यससँग सम्बन्धित सामाजिक गतिविधि एकैपटक बढ्नु हो।

सामान्य दिनमा आर्थिक अवस्था, व्यक्तिगत आवश्यकता र खानपानको बानीअनुसार मासुको सेवन हुने गर्छ। तर, दसैँमा पारिवारिक जमघट र पाहुनाको सत्कारका कारण धेरै परिवारमा मासुको उपभोग बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

त्यस्तै, दसैँ नेपालको प्रमुख चाड भएकाले सञ्चारमाध्यम, चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी तथा विभिन्न संस्थाले यसलाई लक्षित गरी स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतनामूलक सामग्री प्रकाशन तथा प्रसारण गर्छन्।

सामाजिक सञ्जालमा पनि यस्ता सामग्रीलाई धेरैले साझा गर्ने भएकाले मासु सेवनका नकारात्मक असरबारेको चर्चा व्यापक बन्न पुग्छ।

तर, दसैँमा मात्रै मासु सेवनका जोखिमबारे चर्चा गर्नु र वर्षका अन्य समयमा यस विषयलाई बेवास्ता गर्नु स्वास्थ्य सचेतनाको दृष्टिले पर्याप्त होइन।

के वर्षभरि मासु खानु पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ ?

मासु सेवन गर्दा आवश्यक सावधानी नअपनाए वर्षको जुनसुकै समयमा पनि स्वास्थ्य जोखिम हुन सक्छ।

असुरक्षित भण्डारण, अस्वच्छ तयारी तथा राम्ररी नपकाइएको मासुबाट खाद्यजन्य संक्रमण हुन सक्छ। त्यसैले मासुको स्वच्छता र सुरक्षित भण्डारणमा वर्षभरि ध्यान दिनुपर्छ।

त्यस्तै, नियमित रूपमा अत्यधिक रातो मासु, प्रशोधित मासु तथा बोसोयुक्त परिकार सेवन गर्ने बानी दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिमसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

यसकारण मासु सेवनको मात्रा, गुणस्तर, पकाउने तरिका र समग्र खानपानको सन्तुलनलाई दैनिक जीवनकै महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा लिनुपर्छ।

अर्कोतर्फ, मासु बजारको नियमित अनुगमन, व्यवस्थित वधशाला, पशुपन्छीको स्वास्थ्य परीक्षण तथा मासुको गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी सम्बन्धित निकायको हो।

दसैँमा मात्रै बजार अनुगमन गर्ने र वर्षका अन्य समयमा यसलाई प्राथमिकता नदिने प्रवृत्तिले खाद्य सुरक्षाको दीर्घकालीन समस्या समाधान गर्न सक्दैन।

त्यसैले वधपूर्व र वधपश्चात् पशु स्वास्थ्य परीक्षण, स्वच्छ मासु उत्पादन, सुरक्षित ढुवानी तथा वैज्ञानिक भण्डारण प्रणालीलाई वर्षभरि प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

स्वास्थ्य सचेतना चाडपर्वमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन

मासु सेवनका नकारात्मक असरबारे दसैँका बेला सामाजिक सञ्जालमा हुने बहसलाई जनस्वास्थ्य सचेतनाका दृष्टिले सकारात्मक मान्न सकिन्छ। यस्ता बहसले सर्वसाधारणलाई सन्तुलित खानपान, सुरक्षित मासुको छनोट तथा खाद्य स्वच्छताबारे जानकारी प्राप्त गर्ने अवसर दिन्छन्।

तर, स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना केवल चाडपर्वमा मात्रै केन्द्रित हुनु हुँदैन।

वर्षभरि असन्तुलित खानपान गर्ने, अत्यधिक मासु सेवन गर्ने तथा असुरक्षित खाद्य पदार्थ प्रयोग गर्ने व्यक्तिमा पनि स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्छन्।

त्यसैले चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, सञ्चारमाध्यम, मासु व्यवसायी, नियामक निकाय तथा उपभोक्ताले सुरक्षित र सन्तुलित मासु सेवनबारे निरन्तर सचेतना फैलाउन आवश्यक छ।

सामाजिक सञ्जालमा प्रसारित स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचनाको विश्वसनीयता जाँच गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। वैज्ञानिक आधारबिनाका दाबी, अनावश्यक डर र भ्रम फैलाउने सामग्रीभन्दा तथ्यपरक जानकारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

निष्कर्ष : मासु सेवनमा सावधानी दसैँमा मात्रै होइन, वर्षका ३६५ दिन नै आवश्यक

दसैँमा अत्यधिक मासु सेवन, चाडपर्वको व्यस्तता, बजारमा बढ्दो माग तथा सामाजिक र सांस्कृतिक गतिविधिका कारण मासुको नकारात्मक असरबारे चर्चा बढी हुने गरेको छ।

तर, मासु सेवनसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य जोखिम दसैँमा मात्रै सीमित हुँदैनन्। असन्तुलित सेवन, अस्वच्छ तयारी, असुरक्षित भण्डारण तथा गुणस्तरहीन मासुको प्रयोगले वर्षभरि नै स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

मासु शरीरका लागि आवश्यक पोषक तत्त्वको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। त्यसैले मासु खानै हुँदैन भन्ने होइन, यसको मात्रा, गुणस्तर, स्वच्छता र पकाउने तरिकामा ध्यान दिनु आवश्यक छ।

चाडपर्वको उल्लाससँगै आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य सुरक्षालाई प्राथमिकता दिँदै सन्तुलित आहार, सुरक्षित मासुको छनोट, उचित भण्डारण र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

अन्ततः प्रश्न दसैँमा मासु खाने कि नखाने भन्ने होइन, मासु कति खाने, कसरी खाने र कत्तिको सुरक्षित रूपमा खाने भन्ने हो।

दसैँमा मात्रै मासु सेवनको नकारात्मक असरबारे सामाजिक सञ्जालमा बहस गर्ने होइन, वर्षका ३६५ दिन नै सुरक्षित, स्वच्छ र सन्तुलित मासु सेवनबारे सचेत रहनु आवश्यक छ।