दीपावलीको उज्यालोमा हराउँदै गएको मौलिकता : तिहारलाई सुधार्ने कि विकृत बनाउने ?

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चक केवल उज्यालो, मनोरञ्जन र उत्सवको पर्व मात्र होइन। यो प्रकृति, जीवजन्तु, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र मानवीय कृतज्ञताको अनुपम सांस्कृतिक उत्सव पनि हो। पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वले मानव र प्रकृतिबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई उजागर गर्नुका साथै परिवार तथा समाजमा प्रेम, सद्भाव र एकताको सन्देश प्रवाह गर्छ।

हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विशेष महत्त्वका साथ मनाउने तिहार कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशीदेखि सुरु भएर कार्तिक शुक्ल पक्षको द्वितीयासम्म मनाइन्छ। काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा, गोरु तिहार र भाइटीकासम्मका पाँच दिनलाई यमपञ्चक भनिन्छ। यस पर्वलाई दीपावली वा दिवालीका नामले पनि चिनिन्छ।

पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यपुत्र यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा उनको घर पुगेका थिए। बहिनीले गरेको आतिथ्य र सत्कारबाट प्रसन्न यमराजले वरदान माग्न आग्रह गर्दा यमुनाले प्रत्येक वर्ष भेट्न आउनुपर्ने तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम र सम्बन्ध सधैँ अटल रहोस् भन्ने वर मागेकी थिइन्। यही धार्मिक विश्वासका आधारमा तिहारको अन्तिम दिन भाइटीका मनाउने परम्परा बसेको मानिन्छ।

तिहारका पाँच दिन र तिनको सांस्कृतिक महत्त्व

काग तिहार : प्रकृति र सन्देशवाहकप्रतिको सम्मान

तिहारको पहिलो दिन कागको पूजा गरिन्छ। कागलाई यमराजको दूत तथा सन्देशवाहकका रूपमा लिने धार्मिक विश्वास छ। यस दिन कागलाई मिठा परिकार र खानेकुरा दिएर पूजा गर्ने चलन छ। यसले प्रकृतिमा रहेका हरेक जीवको आफ्नै महत्त्व र भूमिका रहेको सन्देश दिन्छ।

कुकुर तिहार : वफादारी र सुरक्षाको प्रतीक

दोस्रो दिन कुकुरको पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई मानिसको विश्वासिलो साथी, घरको रक्षक र सुरक्षाको प्रतीक मानिन्छ। यस दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठा खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। तर यसको वास्तविक सन्देश एक दिन पूजा गर्नुमा मात्र सीमित छैन। वर्षभरि नै कुकुरलगायत सम्पूर्ण पशुपन्छीप्रति माया, दया र जिम्मेवारी देखाउनु यसको सार हो।

गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा : समृद्धि र स्वच्छताको सन्देश

तिहारको तेस्रो दिन गाईको पूजा तथा साँझ धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। गाईलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा मातृत्व, समृद्धि र पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ।

यस दिन घरआँगन सफा गरी दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमालाले सजाउने र लक्ष्मीको स्वागत गर्ने परम्परा छ। घरका ढोका तथा आँगनमा बत्ती बालेर उज्यालो बनाइन्छ। यसले स्वच्छता, सकारात्मकता र समृद्धिको कामनालाई अभिव्यक्त गर्छ।

गोरु तिहार : कृषि र श्रमप्रतिको सम्मान

चौथो दिन गोरुको पूजा गरिन्छ। परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले जोताइ, ढुवानी तथा खेतीपातीका काममा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। त्यसैले गोरुको पूजा गर्नु कृषि, श्रम र जीवजन्तुप्रतिको सम्मानको प्रतीक हो।

भाइटीका : पारिवारिक प्रेम र आत्मीयताको उत्सव

तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन भाइटीका मनाइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिने, माला पहिर्‍याउने र दीर्घायु तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार तथा दक्षिणा दिने गर्छन्।

भाइटीका केवल धार्मिक विधि होइन, परिवारबीचको आत्मीयता, माया र आपसी जिम्मेवारीलाई नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो। यसले टाढिएका परिवारका सदस्यलाई नजिक ल्याउने र सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने काम गर्छ।

तिहारको सामाजिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्व

तिहारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्व हो। काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुले जीवजन्तुको संरक्षण र सम्मानप्रतिको सांस्कृतिक चेतना झल्काउँछ। आधुनिक विज्ञानले जोड दिँदै आएको ‘एक स्वास्थ्य’ (One Health) अवधारणाले पनि मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वास्थ्यबीचको अन्तरसम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ। यस दृष्टिले तिहारका परम्परामा प्रकृति र जीवजगत्प्रतिको सम्मानको महत्त्वपूर्ण सन्देश पाइन्छ।

त्यस्तै, देउसी–भैलोले लोकसंस्कृति र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राख्छ। टोलछिमेकमा सामूहिक रूपमा गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।

आर्थिक दृष्टिले पनि तिहारको विशेष महत्त्व छ। सयपत्री र मखमली फूल, माटाका दियो, फलफूल, मसला, मिठाई तथा अन्य स्थानीय उत्पादनको कारोबारले कृषक, घरेलु उद्योग र साना व्यवसायीलाई आर्थिक लाभ पुर्‍याउँछ। स्वदेशी उत्पादनको प्रयोग बढाउन सके तिहार स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउने अवसरसमेत बन्न सक्छ।

आधुनिकतासँगै बढ्दै गएका विकृति र चुनौती

समय परिवर्तनसँगै तिहार मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। प्रविधि र आधुनिक सुविधाले पर्वलाई सहज र आकर्षक बनाएको भए पनि कतिपय अवस्थामा यसको मौलिकता र सांस्कृतिक महत्त्व ओझेलमा पर्दै गएको देखिन्छ।

मौलिक संस्कृतिमाथि बाह्य प्रभाव: परम्परागत रीतिरिवाजभन्दा महँगा तामझाम, कृत्रिम सजावट र देखावटी प्रतिस्पर्धालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। आफ्नो मौलिक संस्कृति संरक्षण गर्नुभन्दा बाह्य संस्कृतिको अन्धानुकरण गर्ने बानीले सांस्कृतिक पहिचानमा चुनौती थपेको छ।

देउसी–भैलोमा विकृति: देउसी–भैलोको नाममा चर्को आवाजमा स्पिकर तथा डीजे बजाउने, मध्यरातसम्म होहल्ला गर्ने र परम्परागत गीत तथा संस्कृतिलाई मनोरञ्जनको माध्यममा मात्र सीमित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका, बिरामी तथा अन्य नागरिकलाई समस्या पार्न सक्छ।

जुवातास र अनावश्यक खर्च: तिहारमा रमाइलो गर्ने नाममा जुवातास खेल्ने, अनावश्यक प्रतिस्पर्धा गर्ने र आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्तिले पारिवारिक तथा सामाजिक समस्या निम्त्याउन सक्छ।

अस्वस्थ खानपान र खाद्य मिलावट: पर्वका समयमा मिठाई, चिल्लो तथा प्रशोधित खानेकुराको अत्यधिक सेवन गर्ने चलन छ। बजारमा पाइने गुणस्तरहीन तथा मिसावटयुक्त खाद्य पदार्थले पनि जनस्वास्थ्यमा जोखिम बढाउन सक्छ।

प्लास्टिक र वातावरणीय प्रदूषण: प्राकृतिक फूलको सट्टा प्लास्टिकका माला र कृत्रिम सजावटको अत्यधिक प्रयोगले वातावरणीय प्रदूषण बढाउँछ। त्यस्तै, पटका तथा आतसबाजीबाट वायु र ध्वनि प्रदूषण हुनुका साथै आगलागी, चोटपटक र अन्य दुर्घटनाको जोखिमसमेत बढ्छ।

तिहारलाई मर्यादित र वातावरणमैत्री बनाउने सुधारका उपाय

तिहारको वास्तविक महिमा र मौलिकता जोगाउन धार्मिक आस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसका सांस्कृतिक, सामाजिक र वातावरणीय पक्षलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ।

पहिलो, नयाँ पुस्तालाई तिहारको ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय महत्त्वबारे विद्यालय तथा समुदायस्तरबाट सचेत गराउनुपर्छ। परम्परागत देउसी–भैलो, लोकगीत र मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा युवाको सहभागिता बढाउनुपर्छ।

दोस्रो, प्लास्टिकका माला तथा कृत्रिम सजावटको सट्टा स्थानीय कृषकले उत्पादन गरेका सयपत्री र मखमली फूल प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। माटाका दियो र स्वदेशी उत्पादनको प्रयोगले वातावरण संरक्षणसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।

तेस्रो, पटका, आतसबाजी र अत्यधिक ध्वनि प्रदूषणबाट टाढा रहेर सुरक्षित तथा शान्त वातावरणमा पर्व मनाउनुपर्छ। देउसी–भैलो निश्चित समय र मर्यादाभित्र सञ्चालन गर्नुपर्छ।

चौथो, तिहारका नाममा हुने अनावश्यक खर्च, जुवातास र देखावटी प्रतिस्पर्धालाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। पर्वलाई आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यम नभई आपसी प्रेम, सहयोग र सद्भाव अभिवृद्धि गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।

पाँचौँ, पशुपन्छीको प्रतीकात्मक पूजा मात्र होइन, उनीहरूको उचित आहार, स्वास्थ्य उपचार, सुरक्षा र संरक्षणमा वर्षभरि ध्यान दिनुपर्छ। पशु कल्याणलाई पर्वको एउटा दिनको कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु हुँदैन।

त्यस्तै, खाद्य पदार्थ खरिद गर्दा गुणस्तर र स्वच्छतामा ध्यान दिने, मिठाई तथा चिल्लो खानेकुराको सेवन सन्तुलित गर्ने र घरायसी सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

निष्कर्ष : उज्यालो घरमा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि चाहिन्छ

तिहार हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकताको अमूल्य सम्पदा हो। यसले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुप्रतिको करुणा, परिवारप्रतिको आत्मीयता र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व सिकाउँछ।

तर पर्वको वास्तविक अर्थ महँगा बत्ती, आकर्षक सजावट र भड्किलो मनोरञ्जनमा मात्र खोज्नु हुँदैन। यसको सार आपसी प्रेम, सद्भाव, सहअस्तित्व र मानवीय संवेदनामा निहित छ।

हामीले तिहारलाई विकृतिमुक्त, वातावरणमैत्री, स्वास्थ्यप्रद र मौलिक बनाउन सके मात्र यसको सांस्कृतिक महिमा आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सक्नेछौँ। तिहारमा घर मात्र होइन, हाम्रो सोच, व्यवहार र समाज पनि उज्यालो बनोस्। यही नै यमपञ्चकको वास्तविक सन्देश र समयको आवश्यकता हो।