विजयादशमी : वीरता, भक्ति र नयाँ संकल्पको महान् पर्व

डा. केदार कार्की

नेपालमा मनाइने विभिन्न चाडपर्वमध्ये दशैंको विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व छ। असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने यो पर्वलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार यसै दिन भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। त्यस्तै, देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसंगसँग पनि यो पर्व जोडिएको छ।

विजयादशमी केवल धार्मिक अनुष्ठान र उत्सवमा सीमित छैन। यसले मानिसलाई साहस, सदाचार, आत्मविश्वास, नैतिकता र सकारात्मक जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ। वीरता, भक्ति र नयाँ संकल्पको सन्देश बोकेको यो पर्व नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।

पूर्वीय संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको जीवनका उत्सवहरूलाई केवल मनोरञ्जन र खुसीमा सीमित नराखी आत्मनिरीक्षण, आध्यात्मिक साधना, नैतिक मूल्य र जीवन परिवर्तनको माध्यमका रूपमा विकास गर्नु हो। यहाँका प्रत्येक पर्वले कुनै न कुनै शाश्वत सन्देश बोकेका हुन्छन्।

विजयादशमी पनि त्यस्तै प्रेरणादायी पर्व हो, जसले मानिसलाई सत्य, साहस, सद्गुण र आत्मविजयको मार्ग देखाउँछ। यसले जीवनमा वास्तविक विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा नभई आफूभित्रका कमजोरी, दुर्गुण र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण कायम गर्नुमा निहित रहेको सन्देश दिन्छ।

असत्यमाथि सत्य, अन्धकारमाथि प्रकाश, निराशामाथि आशा र अधर्ममाथि धर्मको विजयको उत्सवले शताब्दीयौंदेखि मानिसको मनमा नयाँ ऊर्जा, विश्वास र संकल्प जगाउँदै आएको छ।

रामको विजय र नैतिकताको सन्देश

विजयादशमीको सांस्कृतिक तथा धार्मिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण आधार भगवान् रामको रावणमाथिको विजय हो। रामायणमा वर्णित यो प्रसंग केवल युद्ध र विजयको कथा मात्र होइन, मानवीय मूल्यमान्यता र अहंकारबीचको संघर्षको प्रतीक पनि हो।

भगवान् राम मर्यादा, करुणा, सत्य, कर्तव्य र धर्मका प्रतीक मानिन्छन्। अर्कोतर्फ, रावण ज्ञान, शक्ति र सम्पत्तिले सम्पन्न भए पनि अहंकार, अनियन्त्रित इच्छा र अनैतिक आचरणका कारण पतनको बाटोमा पुगेको पात्रका रूपमा चित्रित छन्।

रावणको चरित्रले ज्ञानसँग विवेक, शक्तिसँग मर्यादा र समृद्धिसँग नैतिकता जोडिन नसके त्यसले मानिसलाई विनाशतर्फ लैजान सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

रामको विजयको महत्त्व यस कारण पनि विशेष छ कि उनले प्रतिकूल परिस्थितिमा समेत आफ्ना आदर्श र कर्तव्यलाई त्यागेनन्। यसले परिस्थिति जतिसुकै कठिन भए पनि सत्य, न्याय र नैतिकताको मार्गमा दृढ रहने व्यक्ति अन्ततः समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ।

दुर्गाको शक्ति र आत्मविश्वासको प्रतीक

पूर्वीय धार्मिक परम्परामा विजयादशमीलाई भगवान् रामको विजयसँगै देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि प्राप्त गरेको विजयसँग पनि जोडिन्छ।

नवरात्रिका नौ दिनसम्म शक्तिको आराधना गरी दशौं दिन विजयादशमी मनाउने परम्पराले साधनापछि सिद्धि, संघर्षपछि सफलता र आत्मविश्वासपछि विजय प्राप्त हुने विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

देवी दुर्गाको आराधनाले जीवनका चुनौती सामना गर्न शक्ति र करुणा, साहस र बुद्धि तथा वीरता र विवेकबीच सन्तुलन आवश्यक रहेको सन्देश दिन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट शक्ति भन्नाले शारीरिक सामर्थ्य वा अरूमाथिको प्रभुत्व मात्र बुझिँदैन। आत्मविश्वास, इच्छाशक्ति, धैर्य, आत्मसंयम र अन्यायविरुद्ध उभिने नैतिक साहस पनि शक्तिकै स्वरूप हुन्।

त्यसैले विजयादशमी शक्तिको आराधनासँगै त्यसको जिम्मेवार र न्यायपूर्ण प्रयोग गर्ने प्रेरणा दिने पर्व पनि हो।

वास्तविक विजय आफ्नै दुर्गुणमाथि

विजयादशमीको आध्यात्मिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ। बाहिरी रावणलाई पराजित गर्नु वा उसको पुतला जलाउनु त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जतिबेला मानिसले आफूभित्र रहेका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई पहिचान गरी तिनमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रयास गर्छ।

काम, क्रोध, लोभ, मोह, घमण्ड, ईर्ष्या, अहंकार, आलस्य, हिंसा र चोरीजस्ता दुर्गुणले मानिसको व्यक्तित्वलाई भित्रैदेखि कमजोर बनाउँछन्। रावणका दश टाउकालाई प्रतीकात्मक रूपमा यिनै दुर्गुणसँग जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ।

हरेक वर्ष विभिन्न स्थानमा रावणको पुतला जलाइन्छ, उत्सव मनाइन्छ र विजयको प्रतीकात्मक प्रदर्शन गरिन्छ। तर मानिसको मनमा ईर्ष्या, छल, स्वार्थ, घृणा र अहंकार कायमै रहे विजयादशमीको मूल सन्देश व्यवहारमा उतारिएको मान्न सकिँदैन।

वास्तविक विजयादशमी भनेको अरूप्रतिको घृणा हटाउनु, व्यवहारबाट छलकपट त्याग्नु, अधिकारसँगै कर्तव्य स्वीकार गर्नु र आफ्नो सफलतामा अरूको योगदानलाई सम्मान गर्नु हो।

आफूभित्रका कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु नै अन्य सबै विजयको आधार हो।

नयाँ संकल्प र सकारात्मक परिवर्तनको अवसर

पूर्वीय संस्कृतिले उत्सवलाई आध्यात्मिक साधना र साधनालाई जीवनको उत्कृष्टतासँग जोड्ने परम्परा विकास गरेको छ। विजयादशमी यसको जीवन्त उदाहरण हो।

यस अवसरमा शस्त्र पूजा गर्ने, नयाँ कार्य आरम्भ गर्ने र सफलता प्राप्त गर्ने विश्वाससहित अघि बढ्ने परम्परा छ।

शस्त्र पूजाको वास्तविक अर्थ केवल हतियारप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु होइन, शक्तिलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता पनि हो।

आजको आधुनिक समाजमा ज्ञान, बुद्धि, शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि, श्रम, नैतिकता र इमानदारीलाई पनि शक्तिशाली साधनका रूपमा लिन सकिन्छ। यी क्षमताको प्रयोग मानव कल्याण र समाजको विकासमा गर्न सकिए राष्ट्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।

विजयादशमीले मानिसलाई निष्क्रियताबाट कर्मशीलतातर्फ, निराशाबाट आशातर्फ र नकारात्मक सोचबाट रचनात्मकतातर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

यो पर्व विगतका कमजोरीको समीक्षा गर्ने, अधुरा संकल्प पूरा गर्ने र जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने अवसर पनि हो।

कृषि, प्रकृति र लोकजीवनसँग दशैंको सम्बन्ध

दशैंको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रकृति, कृषि र लोकजीवनसँग यसको गहिरो सम्बन्ध हो।

नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले दशैंलाई कृषि उत्पादन, मौसमी परिवर्तन, पारिवारिक पुनर्मिलन र सामुदायिक उत्सवसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

किसानले आफ्नो खेतबारीमा लगाएको बाली भित्र्याउने समयसँग जोडिएको खुसी, श्रमको सम्मान र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता यस पर्वका महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष हुन्।

दशैंमा जमरा राख्ने परम्पराले पनि प्रकृति, उर्वरता र समृद्धिप्रतिको विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

त्यस्तै, विभिन्न पूर्वीय परम्परामा शमी वृक्षको पूजा, पात आदानप्रदान तथा नयाँ कामको शुभारम्भ गर्ने प्रचलन पाइन्छ। यस्ता अभ्यासले प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र समृद्धिको कामनालाई व्यक्त गर्छन्।

कृषि उत्पादन केवल आर्थिक उपलब्धि होइन, भूमि, किसान, श्रम र प्रकृतिबीचको सहकार्यको परिणाम पनि हो।

यसले प्रकृतिबिना मानव जीवन र प्रगति सम्भव छैन भन्ने वास्तविकतालाई स्मरण गराउँछ।

आज जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय प्रदूषण, वन विनाश र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहनले मानव सभ्यतामाथि गम्भीर चुनौती सिर्जना गरिरहेका छन्।

यस्तो अवस्थामा दशैंले प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी पुनः स्मरण गर्ने, वातावरण संरक्षणमा सक्रिय हुने र दिगो जीवनशैली अपनाउने प्रेरणा दिन सक्छ।

विविधताभित्र एकताको सांस्कृतिक सन्देश

विजयादशमी सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक एकताको पर्व पनि हो।

नेपालका विभिन्न समुदाय र क्षेत्रमा दशैं मनाउने आफ्नै परम्परा, विधि र सांस्कृतिक अभ्यास छन्। कतै देवी दुर्गाको विशेष पूजा गरिन्छ, कतै टीका र जमराको परम्परालाई प्राथमिकता दिइन्छ भने कतै सामूहिक पूजा, मेला तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

भारतलगायत अन्य स्थानमा रामलीला, रावण दहन, दुर्गा पूजा र शस्त्र पूजाजस्ता परम्परा प्रचलित छन्।

यी विविध अभ्यासका पछाडि सत्यप्रतिको विश्वास, शक्तिको सम्मान, सद्भाव र समृद्धिको कामनाजस्ता साझा सांस्कृतिक भावना पाइन्छन्।

नेपालको सन्दर्भमा दशैं परिवारका सदस्यहरूबीच भेटघाट गर्ने, अग्रजबाट आशीर्वाद लिने, आपसी सम्बन्ध सुदृढ बनाउने र सामाजिक सद्भाव बढाउने अवसर पनि हो।

यस पर्वले परिवार, समाज र समुदायबीचको आत्मीयता, सहकार्य र पारस्परिक सम्मानलाई थप मजबुत बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

सामाजिक विकृतिविरुद्ध विजयादशमीको सन्देश

आजको समाजमा विजयादशमीको सन्देशलाई व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनसँग पनि जोड्नु आवश्यक छ।

भ्रष्टाचार, हिंसा, सामाजिक विभेद, घृणा, अनैतिक प्रतिस्पर्धा, छलकपट र स्वार्थकेन्द्रित राजनीतिजस्ता प्रवृत्तिले समाजको नैतिक आधार कमजोर बनाइरहेका छन्।

यस्ता विकृति केवल भाषण, नारा वा प्रतीकात्मक कार्यक्रमबाट अन्त्य गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि व्यक्तिगत चरित्र निर्माण, सामाजिक उत्तरदायित्व, कानुनको सम्मान र संस्थागत सुशासन आवश्यक हुन्छ।

हामीले आफ्नो कार्यक्षेत्रमा इमानदारी अपनाउने, सार्वजनिक जीवनमा कर्तव्यनिष्ठ रहने, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवालाई मानवीय संवेदनासँग जोड्ने तथा समाजमा प्रेम, सद्भाव र सहिष्णुता प्रवर्द्धन गर्ने हो भने विजयादशमीको वास्तविक सन्देश व्यवहारमा उतार्न सकिन्छ।

कुनै पनि राष्ट्रको शक्ति आर्थिक समृद्धि, सैन्य क्षमता वा प्राविधिक उपलब्धिमा मात्र निर्भर हुँदैन। नागरिकको चरित्र, नैतिकता, अनुशासन, जिम्मेवारीबोध र पारस्परिक विश्वास पनि राष्ट्रको स्थायी विकासका आधार हुन्।

त्यसैले विजयादशमीले व्यक्तिगत आचरण सुधारसँगै सामाजिक रूपान्तरण र राष्ट्र निर्माणको संकल्प गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

बाहिरी उत्सवभन्दा आन्तरिक जागरण महत्त्वपूर्ण

विजयादशमी बाहिरी विजयको उत्सव मात्र नभई आन्तरिक जागरणको पर्व पनि हो।

यसले मानिसलाई आफूभित्रको सकारात्मक चेतना जागृत गर्न, निराशाबीच आशा खोज्न, प्रतिकूल परिस्थितिमा साहस कायम राख्न र जीवनलाई नयाँ दिशा दिन सिकाउँछ।

रावणको पुतला जलाउने परम्परा त्यतिबेला मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जतिबेला हामी आफ्नै अहंकार, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिलाई पहिचान गरी सुधार गर्ने प्रयास गर्छौं।

प्रतीकात्मक रूपमा पुतला जलाएर मात्र सामाजिक विकृति निर्मूल हुँदैनन्। त्यसका लागि शिक्षा, नैतिक चेतना, सामाजिक सहभागिता, कानुनी शासन र जिम्मेवार नागरिक व्यवहार आवश्यक हुन्छ।

दशैंले हामीलाई आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य सम्झन, व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिन र सामाजिक न्यायका पक्षमा उभिन प्रेरित गर्नुपर्छ।

वास्तविक विजय त्यतिबेला सम्भव हुन्छ, जतिबेला हाम्रो सोचमा सकारात्मकता, व्यवहारमा इमानदारी, सम्बन्धमा सम्मान र कर्ममा जिम्मेवारी प्रतिबिम्बित हुन्छ।

निष्कर्ष : आचरणमै देखिनुपर्छ विजयादशमीको सन्देश

विजयादशमी धर्म, संस्कृति, नैतिकता र सामाजिक चेतनालाई एकताबद्ध गर्ने महान् पर्व हो।

धार्मिक दृष्टिकोणबाट यसले कर्तव्य, न्याय र सदाचारको भावना जगाउँछ। सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट यसले ऐतिहासिक परम्परा, सामूहिक स्मृति र सामाजिक सम्बन्धको संरक्षण गर्छ। राष्ट्रिय दृष्टिकोणबाट यसले नागरिकलाई जिम्मेवार, अनुशासित र राष्ट्र निर्माणप्रति प्रतिबद्ध बन्न प्रेरित गर्छ।

विजयादशमीको वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुनेछ, जतिबेला हाम्रो आचरणमा सत्य, व्यवहारमा सद्भाव, कर्तव्यमा निष्ठा र सार्वजनिक सेवामा इमानदारी प्रतिबिम्बित हुनेछ।

हामीले यो पर्वलाई केवल परम्परा निर्वाह गर्ने अवसरका रूपमा होइन, आत्मसमीक्षा, सकारात्मक परिवर्तन र सामाजिक रूपान्तरणको संकल्प गर्ने दिनका रूपमा लिनुपर्छ।

यस विजयादशमीमा हामी सबैले आफूभित्रका अहंकार, स्वार्थ, असत्य र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई त्याग्ने संकल्प गरौं। सत्यलाई जीवनको आधार, विवेकलाई मार्गदर्शक, करुणालाई व्यवहार र कर्मलाई प्रगतिको माध्यम बनाऔं।

जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्षम हुन्छ, तब परिवार सुदृढ हुन्छ, समाज सभ्य बन्छ र राष्ट्रको प्रगतिले स्थायी आधार प्राप्त गर्छ।

किनकि साँचो विजयादशमी युद्धभूमिमा शत्रुलाई पराजित गर्नु मात्र होइन, आफ्नै मनभित्रका दुर्गुणमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो। विजयको वास्तविक उत्सव बाहिरी तडकभडकमा होइन, हाम्रो आचरण, विचार, मूल्यमान्यता र कर्ममा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ।

यही विजयादशमीको मूल सन्देश, सांस्कृतिक गरिमा र वर्तमान समाजका लागि यसको सान्दर्भिकता हो।