तातिँदो पृथ्वी, विषाक्त बन्दै गएको हावा : मानव अस्तित्वमाथि बढ्दो संकट

0 Shares

डा. केदार कार्की

विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै बढ्दो वायु प्रदूषणले मानव स्वास्थ्य र वातावरणमाथि गम्भीर संकट निम्त्याएको छ। अत्यधिक गर्मी, अनियमित वर्षा, बाढी, खडेरी, वन डढेलो र हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र बन्दै जाँदा पृथ्वीको प्राकृतिक सन्तुलनमा समेत गम्भीर असर पर्न थालेको छ।

विश्व मौसम विज्ञान संगठन (डब्ल्यूएमओ) ले नोभेम्बर ९, २०२६ मा सार्वजनिक गरेको जलवायु अपडेट प्रतिवेदनले विश्व जलवायु संकटको गम्भीर अवस्था उजागर गरेको छ। प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२६ का जनवरीदेखि सेप्टेम्बरसम्मको विश्वव्यापी औसत तापक्रम पूर्वऔद्योगिक अवस्थाको तुलनामा १.४७ डिग्री सेल्सियस बढी पुगेको छ। सन् २०१५ देखि २०२६ सम्मका वर्षहरू अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो वर्षका रूपमा रहेका छन्।

महासागरको तापक्रम र समुद्री सतहमा भएको वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम तथा मौसममा देखिएको असामान्य परिवर्तनले आगामी दिनमा मानव जीवन थप जोखिममा पर्ने संकेत गरेका छन्। डब्ल्यूएमओका अनुसार विकसित भइरहेको एल निनोका कारण सन् २०२७ सम्म अत्यधिक गर्मी, खडेरी र भारी वर्षाजस्ता मौसमी विपद्को जोखिम बढ्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तन अब वातावरणीय विषयमा मात्र सीमित छैन। यो मानव स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, अर्थतन्त्र, रोजगारी, जलस्रोत र सामाजिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनिसकेको छ। यसको असर विशेषगरी विकासशील तथा गरिब मुलुकका नागरिकले बढी भोगिरहेका छन्।

औद्योगिक विकासका नाममा दशकौँदेखि जीवाश्म इन्धनको व्यापक प्रयोग गर्दै आएका विकसित राष्ट्रहरूले जलवायु संकट न्यूनीकरणमा ऐतिहासिक जिम्मेवारी लिन आवश्यक छ। विकासशील देशलाई स्वच्छ ऊर्जा, हरित प्रविधि, जलवायु अनुकूलन र विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माणका लागि पर्याप्त आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।

यसै सन्दर्भमा टर्कीको अन्टाल्यामा नोभेम्बर ९ देखि २० सम्म सञ्चालन भइरहेको संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु सम्मेलन (कोप–३१) लाई महत्त्वपूर्ण रूपमा हेरिएको छ। सम्मेलनमा जलवायु परिवर्तनका चुनौती समाधान र विश्वव्यापी ऊर्जा संक्रमणलाई तीव्रता दिने विषयमा छलफल भइरहेको छ। तर विश्व समुदायका सामु मुख्य प्रश्न अझै उही छ—जलवायु सम्मेलनमा गरिएका प्रतिबद्धता व्यवहारमा कहिले कार्यान्वयन हुन्छन्?

नेपालका लागि जलवायु परिवर्तनको प्रभाव अझ संवेदनशील छ। हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम, अनियमित मनसुन, बाढी, पहिरो र खडेरीले जनजीवन, कृषि तथा पूर्वाधारमा असर पुर्‍याइरहेका छन्। अर्कोतर्फ काठमाडौं उपत्यकालगायत ठूला सहरमा वायु प्रदूषणले सार्वजनिक स्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थपेको छ।

भारतको दिल्ली–एनसीआर क्षेत्रमा दीपावली आसपास देखिने वायु प्रदूषणको उच्च स्तरले दक्षिण एसियाली सहरहरूमा स्वच्छ हावाको महत्त्व र संकट दुवैलाई उजागर गरेको छ। प्रदूषित हावाका कारण आँखा पोल्ने, घाँटी दुख्ने, खोकी लाग्ने र सास फेर्न कठिन हुनेजस्ता समस्या देखिन्छन्। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरू यसको उच्च जोखिममा छन्।

वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनलाई अलग-अलग समस्या ठान्नु गलत हुनेछ। जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग, सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, उद्योगबाट हुने उत्सर्जन तथा फोहोर र पराल जलाउने गतिविधिले वायु प्रदूषण बढाउनुका साथै जलवायु परिवर्तनलाई समेत तीव्र बनाउँछन्। त्यसैले स्वच्छ हावा र सुरक्षित वातावरणका लागि यी दुवै संकटलाई एकीकृत रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ।

कोभिड–१९ महामारीका बेला नेपालले ठूलो स्वास्थ्य संकटको सामना गरेको थियो। त्यस समयमा सरकार, स्वास्थ्य संस्था, प्रशासन, नागरिक समाज र सर्वसाधारणले सामूहिक प्रयासमार्फत संकट व्यवस्थापन गरेका थिए। आज वायु प्रदूषणको विषयमा पनि त्यस्तै गम्भीरता र समन्वय आवश्यक छ।

काठमाडौंमा प्रदूषणको स्तर बढ्दा विद्यालय, निर्माण गतिविधि, सवारी आवागमन, उद्योग तथा फोहोर जलाउने गतिविधिमा प्रभावकारी नियमन गर्नुपर्छ। जोखिममा रहेका नागरिकलाई स्वास्थ्यसम्बन्धी परामर्श उपलब्ध गराउने, अस्पतालको तयारी बढाउने र सार्वजनिक यातायातलाई व्यवस्थित बनाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

नेपाल सरकारले वायु गुणस्तरको नियमित अनुगमन, प्रदूषणका स्रोतको पहिचान, उत्सर्जन नियन्त्रण र प्रदूषणले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन गर्ने दीर्घकालीन प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। प्रदूषणलाई जाडोयाममा मात्र देखिने मौसमी समस्याका रूपमा सीमित राख्नु हुँदैन।

त्यसैगरी सौर्य, वायु तथा जलविद्युतजस्ता स्वच्छ ऊर्जा स्रोतको प्रयोग विस्तार गर्नुपर्छ। सार्वजनिक यातायातलाई वातावरणमैत्री बनाउने, उद्योगमा स्वच्छ प्रविधि अपनाउने, सहरी योजना सुधार गर्ने र वन तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्ने नीतिलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

विकास र वातावरणलाई एकअर्काको विरोधीका रूपमा हेर्ने सोच परिवर्तन गर्न जरुरी छ। रोजगारी सिर्जना गर्ने, अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणसमेत गर्ने विकासको मोडेल आजको आवश्यकता हो। यही नै दिगो विकासको वास्तविक आधार हो।

आज विश्वलाई नयाँ घोषणा र प्रतिबद्धताभन्दा पनि प्रभावकारी कार्यान्वयन, आर्थिक सहयोग र बलियो राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक छ। जलवायु संकटको समयमा निष्क्रिय बस्नु पनि एउटा निर्णय हो, जसको मूल्य आगामी पुस्ताले चुकाउनुपर्नेछ।

पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेको छ, महासागर तातिरहेका छन्, हिमनदी पग्लिरहेका छन् र सहरको हावा विषाक्त बन्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा मानव सभ्यताले आफ्नो विकासको दृष्टिकोणमाथि पुनर्विचार गर्नैपर्छ। प्रकृतिसँगको द्वन्द्व होइन, सहअस्तित्व र संरक्षण नै सुरक्षित भविष्यको आधार हो।

यदि हामीले आजैदेखि आवश्यक कदम चाल्न सकेनौँ भने भावी पुस्ताले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नेछन्—खतरा स्पष्ट देखिँदादेखिँदै पनि हामीले पृथ्वी र मानव जीवनको रक्षाका लागि समयमै कदम किन चालेनौँ?

सम्बन्धित समाचार