घातक हावा : जाडो आउनुअघि नै वायु प्रदूषणको गम्भीर चुनौती

डा. केदार कार्की

काठमाडौं । जाडो पूर्ण रूपमा सुरु भइसकेको छैन, तर देशका प्रमुख सहरहरूको वायुमण्डलमा प्रदूषणको जोखिम बढ्न थालेको छ। राजधानी काठमाडौंसहित विभिन्न सहरी क्षेत्रमा धुलो, धुवाँ, सवारीसाधनबाट निस्कने हानिकारक ग्यास तथा औद्योगिक उत्सर्जनले स्वच्छ हावामा सास फेर्ने नागरिकको अधिकारमाथि चुनौती थपिरहेको छ।

छिमेकी मुलुक भारतको दिल्ली–एनसीआरसहित उत्तर भारतका विभिन्न क्षेत्रमा हरेक वर्ष जाडो सुरु हुनुअघि नै वायु प्रदूषण गम्भीर समस्याका रूपमा देखिने गरेको छ। नेपाल पनि यस समस्याबाट अछुतो छैन। भौगोलिक बनावट, अव्यवस्थित सहरीकरण, बढ्दो सवारीसाधन, निर्माण गतिविधि र कमजोर वातावरणीय व्यवस्थापनका कारण वायु प्रदूषण जनस्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती बन्दै गएको छ।

हरेक वर्ष अक्टोबर र नोभेम्बरदेखि वायुमण्डलीय अवस्थाले प्रदूषक पदार्थ जमिन नजिकै थुनिने सम्भावना बढाउँछ। फलस्वरूप वातावरण धुम्म हुने, आँखा पोल्ने, घाँटी खसखसाउने, खोकी लाग्ने तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढ्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

विडम्बना के छ भने वायु प्रदूषणका कारण र समाधानका उपायबारे पर्याप्त जानकारी हुँदाहुँदै पनि हामी प्रत्येक वर्ष उस्तै समस्याको सामना गर्न बाध्य छौँ। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ— के स्वच्छ हावामा सास फेर्न पाउनु पनि नागरिकका लागि दुर्लभ विलासिता बन्ने होरु

वायु प्रदूषणका मुख्य कारण

वायु प्रदूषण कुनै एउटा कारण, क्षेत्र वा समुदायबाट मात्र उत्पन्न हुने समस्या होइन। सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, उद्योग तथा कलकारखानाको उत्सर्जन, निर्माणस्थलबाट उड्ने धुलो, सडकमा जम्मा भएको धुलो, खुला रूपमा फोहोर जलाउने प्रवृत्ति, इन्धनको अत्यधिक प्रयोग तथा कृषि अवशेष जलाउने गतिविधि यसका प्रमुख स्रोत हुन्।

नेपालका सहरी क्षेत्रमा तीव्र गतिमा भइरहेको भौतिक पूर्वाधार निर्माणले पनि प्रदूषण बढाउन भूमिका खेलेको छ। सडक विस्तार, भवन निर्माण, अव्यवस्थित निर्माण सामग्रीको भण्डारण र पर्याप्त धुलो नियन्त्रणको अभावले वातावरणमा सूक्ष्म कणहरूको मात्रा बढाउन सक्छ।

जाडोयाममा तापक्रम घट्ने, हावाको गति कम हुने तथा वायुमण्डलको तल्लो तहमा चिसो हावा थुनिने अवस्थाले प्रदूषक पदार्थलाई लामो समयसम्म जमिन नजिकै राख्न सक्छ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाजस्ता चारैतिर पहाडले घेरिएका क्षेत्रमा यस्तो समस्या थप जटिल बन्न सक्छ। यद्यपि मौसमले प्रदूषणको प्रभाव बढाए पनि यसको मूल कारण मुख्यतः मानवीय गतिविधि र तिनको प्रभावकारी नियमन हुन नसक्नु हो।

मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर

वायु प्रदूषणको सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष मानव स्वास्थ्यमा पर्ने प्रतिकूल प्रभाव हो। प्रदूषित हावामा रहेका हानिकारक ग्यास, धुलो तथा सूक्ष्म कणहरूले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँछन्।

विशेषगरी पीएम २.५ अर्थात् २.५ माइक्रोमिटर वा सोभन्दा साना कणहरू फोक्सोको गहिराइसम्म पुग्न सक्छन्। यस्ता कणहरूको लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहँदा दम, दीर्घकालीन श्वासप्रश्वास रोग, मुटुसम्बन्धी समस्या, स्ट्रोक तथा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढ्न सक्छ। वायु प्रदूषणका कारण बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला तथा पहिलेदेखि नै मुटु वा फोक्सोसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरू बढी जोखिममा पर्छन्।

बालबालिकाको फोक्सो विकासकै क्रममा हुने भएकाले प्रदूषित हावाले उनीहरूको शारीरिक विकास र दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। त्यस्तै, वृद्धवृद्धामा श्वासप्रश्वास तथा मुटुसम्बन्धी समस्या थप जटिल बन्न सक्छ। प्रदूषणको प्रभाव बिरामी व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन। स्वस्थ मानिसमा समेत टाउको दुख्ने, आँखा पोल्ने, थकान महसुस हुने, एकाग्रता घट्ने तथा दैनिक कार्यक्षमतामा असर पर्ने समस्या देखिन सक्छ।

जब बालबालिकाहरू खुला ठाउँमा खेल्नबाट वञ्चित हुन्छन्, वृद्धवृद्धाहरू बिहानको हिँडाइ छाड्न बाध्य हुन्छन् र मजदुरहरू प्रदूषित वातावरणमै काम गर्न विवश हुन्छन्, तब वायु प्रदूषण वातावरणीय समस्यामा मात्र सीमित रहँदैन। यो नागरिकको स्वास्थ्य, जीवनको गुणस्तर र मर्यादासँग जोडिएको विषय बन्न पुग्छ।

हावामा रहेका विषाक्त ग्यास र धातुको खतरा

वायु प्रदूषणमा विभिन्न प्रकारका ग्यास तथा हानिकारक रासायनिक पदार्थहरूको भूमिका हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइड एक अत्यन्त हानिकारक ग्यास हो। यसले रगतमा रहेको हेमोग्लोबिनसँग जोडिएर शरीरका विभिन्न अंगसम्म अक्सिजन पुग्ने क्षमतालाई घटाउँछ। यसको उच्च मात्रामा सम्पर्क हुँदा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, बेहोस हुने र गम्भीर अवस्थामा ज्यानसमेत जान सक्छ।

सल्फर डाइअक्साइडले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा जलन उत्पन्न गर्न सक्छ। विशेषगरी दमका बिरामीमा यसले श्वासनली साँघुरिने र सास फेर्न कठिन हुने समस्या बढाउन सक्छ। त्यस्तै, नाइट्रोजन डाइअक्साइडले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर पुर्‍याउनुका साथै वायुमण्डलमा अन्य प्रदूषकसँग प्रतिक्रिया गरी सूक्ष्म कण र जमिनको सतहनजिक बन्ने ओजोन निर्माणमा योगदान पुर्‍याउँछ।

हाइड्रोजन सल्फाइड पनि उच्च सांद्रतामा अत्यन्त विषाक्त हुन्छ। यसको सम्पर्कबाट आँखा र श्वासप्रश्वास प्रणालीमा जलन, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने तथा गम्भीर अवस्थामा बेहोस हुने समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। वायुमण्डलमा सिसा, क्याडमियम, पारा, निकल र क्रोमियमजस्ता धातुजन्य प्रदूषक पनि पाइन्छन्। यस्ता पदार्थको प्रभाव उनीहरूको रासायनिक स्वरूप, मात्रा र सम्पर्क अवधिमा निर्भर गर्छ।

सिसाले विशेषगरी बालबालिकाको स्नायु प्रणाली र बौद्धिक विकासमा प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। क्याडमियमले मिर्गौला तथा श्वासप्रश्वास प्रणालीमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ भने केही स्वरूपका निकल र क्रोमियम यौगिक क्यान्सरको जोखिमसँग सम्बन्धित छन्।

यसैगरी, सिलिका धुलोको लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहने मजदुरहरूमा सिलिकोसिसजस्ता गम्भीर फोक्सोसम्बन्धी रोग लाग्न सक्छन्। यी जोखिमले वायु प्रदूषणलाई सामान्य धुलो र धुवाँको समस्याका रूपमा मात्र हेर्न नहुने स्पष्ट पार्छन्।

ओजोन प्रदूषणको जोखिम

ओजोन वायुमण्डलमा पाइने एक प्रतिक्रियाशील ग्यास हो। पृथ्वीको माथिल्लो वायुमण्डलमा रहेको ओजोन तहले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैजनी किरणबाट संरक्षण प्रदान गर्छ। तर जमिनको सतहनजिक बन्ने ओजोन मानव स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ।

सवारीसाधन तथा उद्योगबाट निस्कने केही प्रदूषकहरू सूर्यको प्रकाशको उपस्थितिमा रासायनिक प्रतिक्रियामा सहभागी हुँदा सतही ओजोन निर्माण हुन सक्छ। यसको अत्यधिक सम्पर्कले खोकी लाग्ने, छाती दुख्ने, घाँटीमा जलन हुने, सास फेर्न कठिन हुने तथा दमको समस्या बढ्ने जोखिम हुन्छ।

त्यसैले वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्दा आँखाले देखिने धुलो र धुवाँ मात्र होइन, अदृश्य ग्यास तथा रासायनिक प्रदूषकहरूको समेत नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ।

सीमाना नमान्ने प्रदूषण

वायु प्रदूषणको अर्को जटिल पक्ष यसको सीमापार प्रभाव हो। हावाले कुनै देश, प्रदेश वा प्रशासनिक सीमालाई मान्दैन। एक क्षेत्रमा उत्सर्जन भएका प्रदूषकहरू हावाको बहावसँगै अर्को क्षेत्रमा पुग्न सक्छन्। नेपाल र भारतबीचको खुला भौगोलिक सम्बन्ध तथा वायुमण्डलीय अवस्थाका कारण सीमापार प्रदूषण पनि महत्त्वपूर्ण विषय हो।

विशेषगरी तराई क्षेत्रमा स्थानीय प्रदूषणका स्रोतसँगै सीमापारबाट आउने प्रदूषकहरूको प्रभाव पर्न सक्छ। यसकारण वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारबीच समन्वय आवश्यक छ। साथै छिमेकी मुलुकहरूसँग वैज्ञानिक तथ्याङ्क आदानप्रदान, प्रदूषण अनुगमन तथा साझा रणनीति निर्माणमा सहकार्य गर्नुपर्छ।

कृषि अवशेष जलाउँदा बढ्दो प्रदूषण

नेपाल कृषिप्रधान देश हो। धान, गहुँलगायतका बाली भित्र्याएपछि खेतमा बाँकी रहेका पराल तथा अन्य अवशेष जलाउने अभ्यास कतिपय क्षेत्रमा अझै कायम छ। कृषि अवशेष जलाउँदा कार्बन मोनोअक्साइड, सूक्ष्म कण, विभिन्न ग्यास तथा अन्य प्रदूषकहरू वायुमण्डलमा उत्सर्जन हुन्छन्। यसले स्थानीय वायु गुणस्तर बिगार्नुका साथै व्यापक क्षेत्रको प्रदूषणमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

तर किसानलाई दोष दिएर वा जरिवाना गरेर मात्र यो समस्या समाधान हुँदैन। कृषि अवशेष व्यवस्थापनका लागि वैकल्पिक प्रविधि, किफायती उपकरण, प्राविधिक सहयोग तथा आर्थिक प्रोत्साहन आवश्यक छ। पराललाई पशु आहार, कम्पोस्ट मल, जैविक ऊर्जा तथा अन्य उपयोगी उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिने अवसरहरूको विकास गर्नुपर्छ।

सरकारले किसानलाई समस्याको कारकका रूपमा मात्र नभई समाधानका महत्त्वपूर्ण साझेदारका रूपमा लिनुपर्छ।

सार्वजनिक यातायात र स्वच्छ ऊर्जाको आवश्यकता

बढ्दो निजी सवारीसाधनको प्रयोग सहरी वायु प्रदूषणको महत्त्वपूर्ण कारणमध्ये एक हो। विद्यालय, कार्यालय, बजार तथा अन्य दैनिक गतिविधिका लागि निजी मोटरसाइकल र कारको अत्यधिक प्रयोगले सडकमा सवारी चाप बढाउनुका साथै इन्धन खपत र उत्सर्जन बढाउँछ।

यसलाई कम गर्न भरपर्दो, सुरक्षित, सहज र सर्वसुलभ सार्वजनिक यातायात प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। विद्युतीय बस, विद्युतीय कार तथा अन्य स्वच्छ प्रविधिमा आधारित यातायात प्रणालीलाई प्रोत्साहन दिनु आवश्यक छ।

विद्युतीय सवारीसाधनले सञ्चालनका क्रममा निकास पाइपबाट प्रदूषक उत्सर्जन गर्दैनन्। यद्यपि विद्युत् उत्पादनको स्रोत, सवारीसाधन निर्माण तथा टायर र ब्रेकबाट उत्पन्न हुने कणका कारण तिनको समग्र वातावरणीय प्रभाव शून्य भने हुँदैन।

त्यसैले स्वच्छ ऊर्जा र प्रभावकारी सार्वजनिक यातायातलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्नुपर्छ। पुराना तथा अत्यधिक धुवाँ फाल्ने सवारीसाधनको नियमित परीक्षण, उत्सर्जन मापदण्डको कडाइका साथ कार्यान्वयन र यातायात व्यवस्थापनमा सुधार पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

उद्योग र निर्माण क्षेत्रमा प्रभावकारी नियमन

औद्योगिक उत्सर्जन नियन्त्रण नगरी वायु प्रदूषण कम गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुन्छ। उद्योग तथा कलकारखानामा आधुनिक प्रदूषण नियन्त्रण प्रविधि जडान, नियमित उत्सर्जन परीक्षण तथा वातावरणीय मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।

विशेषगरी सिमेन्ट, इँटा, धातु प्रशोधन तथा अन्य प्रदूषण उत्सर्जन गर्ने उद्योगमा उपयुक्त फिल्टर, धुलो संकलन प्रणाली र स्वच्छ प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उद्योग स्थापना गर्दा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन, आवासीय क्षेत्रसँगको दूरी, स्थानीय भूगोल र उत्सर्जनको प्रकृतिलाई ध्यान दिनुपर्छ।

त्यस्तै, निर्माणस्थलमा धुलो नियन्त्रणका लागि पानी छर्कने, निर्माण सामग्री छोप्ने, ढुवानीका क्रममा धुलो नउड्ने व्यवस्था मिलाउने तथा सडक नियमित सफा गर्ने काम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। नियम बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। नियमको पालना भए–नभएको नियमित अनुगमन र उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई कानुनअनुसार कारबाही आवश्यक छ।

संकट आउनुअघि नै सरकारी तयारी

वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष समयमै तयारी गर्नु हो। प्रदूषण अत्यधिक बढेपछि मात्र आपतकालीन बैठक बस्ने, निर्देशन जारी गर्ने वा केही दिन अभियान सञ्चालन गर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन।

सरकारले जाडो सुरु हुनुअघि नै प्रदूषणका प्रमुख स्रोत पहिचान, औद्योगिक अनुगमन, सवारीसाधन उत्सर्जन परीक्षण, निर्माणस्थलमा धुलो नियन्त्रण तथा सडक सफाइको व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। वायु गुणस्तर सूचकांकका आधारमा नागरिकलाई समयमै स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराउने प्रणाली पनि सुदृढ गर्नुपर्छ।

भारतको दिल्ली–एनसीआर क्षेत्रमा प्रदूषणको गम्भीरताअनुसार चरणबद्ध रूपमा विभिन्न नियन्त्रण उपाय लागू गर्ने ‘ग्रेडेड रेस्पोन्स एक्शन प्लान’ अर्थात् ग्रैपको व्यवस्था छ। नेपालले पनि आफ्नो भौगोलिक, प्रशासनिक तथा आर्थिक अवस्थाअनुसार प्रदूषणको स्तरमा आधारित पूर्वनिर्धारित कार्ययोजना विकास गर्न सक्छ।

यस्तो योजनामा प्रदूषण बढेको अवस्थामा निर्माण गतिविधिको नियमन, अत्यधिक उत्सर्जन गर्ने सवारीसाधनमाथि नियन्त्रण, औद्योगिक गतिविधिको निगरानी तथा संवेदनशील समूहका लागि विशेष स्वास्थ्य सल्लाह समावेश गर्न सकिन्छ।

तर कुनै पनि योजनाको सफलता कागजी घोषणामा होइन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र निरन्तर मूल्याङ्कनमा निर्भर हुन्छ।

नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

वायु प्रदूषण नियन्त्रण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। नागरिक, उद्योगी, व्यवसायी, किसान, शैक्षिक संस्था तथा सामाजिक संघसंस्थाको पनि यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। अनावश्यक रूपमा निजी सवारीसाधन प्रयोग नगर्ने, सम्भव भएसम्म सार्वजनिक यातायात अपनाउने, खुला ठाउँमा फोहोर तथा पातपतिङ्गर नजलाउने र ऊर्जा बचत गर्ने जस्ता व्यवहारले प्रदूषण घटाउन योगदान पुर्‍याउन सक्छन्।

स्थानीय तहमा सरसफाइ, वृक्षरोपण तथा हरियाली संरक्षणका अभियान सञ्चालन गर्नु पनि आवश्यक छ। रूखबिरुवाले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न, कार्बन डाइअक्साइड अवशोषण गर्न र केही प्रदूषकको प्रभाव कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। तर वृक्षरोपण मात्र वायु प्रदूषणको पूर्ण समाधान होइन। प्रदूषणको स्रोतमै उत्सर्जन घटाउनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

मिडिया, विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा सामाजिक संस्थाहरूले स्वच्छ हावाको महत्त्वबारे निरन्तर जनचेतना फैलाउनुपर्छ। प्रदूषण अत्यधिक भएको समयमा नागरिकले बाहिरी गतिविधि सीमित गर्ने, आवश्यकताअनुसार राम्रोसँग फिट हुने उपयुक्त मास्क प्रयोग गर्ने तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी सावधानी अपनाउने विषयमा जानकारी पाउनुपर्छ।

विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूलाई प्रदूषणको स्तरअनुसार सुरक्षित व्यवहार अपनाउन सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ।

बेइजिङबाट सिक्नुपर्ने पाठ

चीनको बेइजिङ कुनै समय गम्भीर वायु प्रदूषणका कारण विश्वभर चर्चामा थियो। तर निरन्तर नीतिगत प्रयास, औद्योगिक उत्सर्जन नियन्त्रण, स्वच्छ ऊर्जा प्रवर्द्धन, यातायात व्यवस्थापन तथा नियमित अनुगमनका कारण त्यहाँको वायु गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार आएको छ। बेइजिङको अनुभवले वायु प्रदूषण नियन्त्रण असम्भव नभएको स्पष्ट पार्छ।

यसका लागि दीर्घकालीन राजनीतिक प्रतिबद्धता, वैज्ञानिक योजना, पर्याप्त लगानी, प्रशासनिक जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। नेपालले पनि आफ्ना सहरहरूको भौगोलिक अवस्था, प्रदूषणका स्रोत तथा उपलब्ध स्रोतसाधनअनुसार प्रभावकारी रणनीति अपनाउनुपर्छ।

काठमाडौं उपत्यकामा सवारीसाधन, सडकको धुलो, निर्माण गतिविधि तथा अन्य स्थानीय उत्सर्जन नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ। त्यस्तै, तराई तथा औद्योगिक क्षेत्रमा उद्योग, कृषि अवशेष जलाउने गतिविधि र सीमापार प्रदूषणको प्रभावलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ। सबै क्षेत्रमा एउटै उपाय लागू गर्नुभन्दा स्थानीय आवश्यकता र वैज्ञानिक तथ्याङ्कका आधारमा कार्ययोजना बनाउनु बढी प्रभावकारी हुन्छ।

स्वच्छ हावा विलासिता होइन, जीवनको आधार हो

वायु प्रदूषणलाई सामान्य मौसमी समस्याका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति अब परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। हरेक जाडोमा प्रदूषण बढेपछि चिन्ता व्यक्त गर्ने र मौसम परिवर्तनसँगै समस्या बिर्सने प्रवृत्तिले नागरिकको स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षण गर्न सक्दैन। स्वच्छ हावा मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता हो। यो कुनै विशेष वर्ग, समुदाय वा आर्थिक हैसियत भएका व्यक्तिको मात्र सुविधा होइन।

स्वच्छ वातावरणमा बाँच्न पाउनु प्रत्येक नागरिकको अधिकार हो। त्यस अधिकारको संरक्षणका लागि सरकार, उद्योग, किसान र नागरिक सबैले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ। आज प्रदूषण नियन्त्रणमा गरिने लगानी भविष्यमा स्वास्थ्य उपचारमा हुने खर्च, उत्पादकत्वमा आउने गिरावट तथा वातावरणीय क्षति कम गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने प्रदूषित हावाले तत्काल देखिने समस्या मात्र निम्त्याउँदैन, यसले दीर्घकालीन रूपमा मानव स्वास्थ्य, आर्थिक विकास र भावी पुस्ताको जीवनस्तरमा समेत असर पुर्‍याउँछ। त्यसैले प्रदूषणले विकराल रूप लिएपछि समाधान खोज्नुभन्दा संकट आउनुअघि नै नियन्त्रणका प्रभावकारी उपाय अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

सरकारी सक्रियता, प्रशासनिक जवाफदेहिता, वैज्ञानिक व्यवस्थापन, स्वच्छ प्रविधि र नागरिक चेतनाको संयुक्त प्रयासबाट मात्र प्रदूषणमुक्त वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। स्वच्छ हावा कुनै विलासिता होइन, जीवनको अनिवार्य आधार हो। आज हामीले स्वच्छ हावाको संरक्षण गर्न सकेनौँ भने त्यसको सबैभन्दा ठूलो मूल्य भावी पुस्ताले चुकाउनुपर्नेछ। त्यसैले प्रश्न अब वायु प्रदूषण कति बढ्यो भन्ने मात्र होइन, यसलाई नियन्त्रण गर्न हामी कति जिम्मेवार र प्रतिबद्ध छौँ भन्ने हो।