अनलाइन अर्डर गरिएको खाना कति सुरक्षित, उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा खेलबाड हुँदा जिम्मेवार को ?

डा. केदार कार्की
काठमाडौं । डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नेपालमा अनलाइनमार्फत खाना अर्डर गर्ने चलन बढ्दो छ। घर, कार्यालय वा होस्टेलमै बसेर मनपर्ने परिकार मगाउन सकिने सुविधाले विशेषगरी विद्यार्थी, कर्मचारी तथा व्यस्त जीवनशैली भएका परिवारलाई आकर्षित गरेको छ। तर, सुविधासँगै अनलाइन खाना डेलिभरी सेवाको स्वच्छता, गुणस्तर र उपभोक्ताको स्वास्थ्य सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्।

तपाईंले अनलाइनबाट अर्डर गरेको खाना कति ताजा छ? त्यो सुरक्षित रूपमा पकाइएको छ कि छैन? डेलिभरीका क्रममा खानाको गुणस्तर कायम गरिएको छ? अनि बासी वा अखाद्य खाना परेमा त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने? यी प्रश्न अहिले उपभोक्ता अधिकार र जनस्वास्थ्यका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनेका छन्।

काठमाडौंका केही रेस्टुरेन्ट तथा खाद्य व्यवसायमा बासी, सडेगलेका र अखाद्य वस्तु भेटिएको विषय सार्वजनिक भइरहँदा अनलाइनमार्फत बिक्री हुने खानाको गुणस्तर र नियमनबारे पनि बहस आवश्यक देखिएको छ।

रेस्टुरेन्टदेखि ग्राहकको घरसम्म : जोखिम कहाँ छ?

अनलाइन खाना डेलिभरी सामान्य किनबेच मात्र होइन। यसमा खाना तयार गर्ने रेस्टुरेन्ट, अर्डर व्यवस्थापन गर्ने डिजिटल प्लेटफर्म, खाना पुर्‍याउने डेलिभरी कर्मचारी र उपभोक्ता गरी विभिन्न पक्ष संलग्न हुन्छन्।

खाना पकाउने, प्याक गर्ने, भण्डारण गर्ने, ढुवानी गर्ने र ग्राहकसम्म पुर्‍याउने प्रत्येक चरणमा खाद्य सुरक्षाका मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

यीमध्ये कुनै एक चरणमा लापरबाही भएमा खाना दूषित हुन सक्छ। विशेषगरी मासुजन्य परिकार, दुग्धजन्य पदार्थ तथा छिट्टै बिग्रिने खाद्यवस्तु उचित तापक्रममा नराखिए खाद्य विषाक्तताको जोखिम बढ्छ।

त्यसैले खाद्य सुरक्षाको जिम्मेवारी रेस्टुरेन्टको भान्सामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। खाना तयार भएदेखि उपभोक्ताको हातमा नपुग्दासम्मको सम्पूर्ण डेलिभरी शृङ्खला सुरक्षित र व्यवस्थित हुन आवश्यक छ।

बासी खाना परे जिम्मेवार को?

अनलाइन अर्डर गरिएको खाना बासी, दूषित वा अखाद्य भेटिएमा जिम्मेवारी कसको भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ।

खानाको गुणस्तर, ताजापन, सरसफाइ र सुरक्षित तयारी सुनिश्चित गर्ने प्राथमिक जिम्मेवारी सम्बन्धित रेस्टुरेन्ट वा खाद्य व्यवसायको हो।

रेस्टुरेन्टले सुरक्षित सामग्री प्रयोग गर्ने, भान्सा सफा राख्ने, उचित तापक्रममा खाना पकाउने तथा खाद्यवस्तुको सही प्याकेजिङ गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।

तर अनलाइन डेलिभरी प्लेटफर्मले आफूलाई केवल अर्डर लिने माध्यम भन्दै सबै जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। प्लेटफर्मले सूचीकृत व्यवसायको वैधानिकता, उपभोक्तालाई उपलब्ध गराइने सूचना, गुनासो व्यवस्थापन तथा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका सेवाको गुणस्तरप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।

त्यस्तै, डेलिभरीका क्रममा खाना असुरक्षित तरिकाले राखिएको, प्याकेटमा छेडछाड गरिएको वा अस्वाभाविक ढिलाइका कारण गुणस्तर प्रभावित भएको अवस्थामा सम्बन्धित पक्षको भूमिकासमेत छानबिन गर्न आवश्यक हुन्छ।

अनलाइन खाना डेलिभरीमा कानुनी व्यवस्था

नेपालमा अनलाइन कारोबारलाई व्यवस्थित गर्न इलेक्ट्रोनिक व्यापार (ई-कमर्स) ऐन, २०८१ जारी भइसकेको छ। यससँगै उपभोक्ता संरक्षण तथा खाद्य स्वच्छतासम्बन्धी प्रचलित कानुनले पनि खाद्य व्यवसायलाई जिम्मेवार बनाउने आधार प्रदान गरेका छन्।

खाद्य व्यवसायले सम्बन्धित निकायबाट आवश्यक दर्ता तथा अनुमतिपत्र प्राप्त गर्नुपर्ने, उपभोक्तालाई सही जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्ने र गुणस्तरहीन तथा अखाद्य वस्तु बिक्री गर्न नपाइने कानुनी व्यवस्था छ।

अनलाइन प्लेटफर्ममा देखाइने खानाको तस्बिर, मूल्य, परिमाण र विवरण वास्तविक हुनुपर्छ। उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने विज्ञापन तथा गलत सूचना दिनु हुँदैन।

यसैगरी, उपभोक्ताका गुनासा सुनुवाइ गर्ने, कारोबारसम्बन्धी विवाद समाधान गर्ने र कानुनबमोजिम रकम फिर्ता वा क्षतिपूर्तिको प्रक्रिया सुनिश्चित गर्ने विषयलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

खाना बिग्रिएको वा अखाद्य भएको अवस्थामा कुन पक्षको कमजोरीका कारण समस्या उत्पन्न भयो भन्ने आधारमा सम्बन्धित व्यवसाय वा सेवा प्रदायकको कानुनी दायित्व निर्धारण हुन सक्छ।

चाडपर्वमा खाद्य सुरक्षाको जोखिम

दसैँ, तिहार तथा अन्य चाडपर्वका समयमा खाद्यवस्तुको माग अत्यधिक बढ्ने गर्छ। यस्तो समयमा बढी व्यापार गर्ने प्रतिस्पर्धाले कतिपय व्यवसायमा खाद्य स्वच्छता र गुणस्तरप्रति लापरबाही हुने जोखिम रहन्छ।

लामो समयदेखि भण्डारण गरिएका परिकारलाई ताजा भन्दै बिक्री गर्ने, उचित तापक्रममा नराख्ने तथा प्याकेजिङमा ध्यान नदिने प्रवृत्तिले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ।

विशेषगरी मिठाई, मासुजन्य परिकार, दुग्धजन्य वस्तु तथा पकाएर लामो समय राखिएका खानेकुरामा अतिरिक्त सावधानी आवश्यक हुन्छ।

खाद्यवस्तु बाहिरबाट आकर्षक देखिँदैमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन। कतिपय हानिकारक सूक्ष्मजीवले दूषित बनाएको खानामा गन्ध वा रङको स्पष्ट परिवर्तनसमेत नदेखिन सक्छ।

डेलिभरी कर्मचारीको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण

अनलाइन खाना डेलिभरीमा संलग्न कर्मचारीहरू उपभोक्तासम्म सुरक्षित खाना पुर्‍याउने महत्त्वपूर्ण कडी हुन्।

उनीहरूले ट्राफिक जाम, खराब मौसम तथा समयको दबाबबीच काम गर्नुपर्ने हुन्छ। यस्तो अवस्थामा डेलिभरीमा प्रयोग हुने झोला, सवारीसाधन र खाद्यवस्तु राख्ने स्थानको स्वच्छतामा ध्यान दिन आवश्यक छ।

खाना सुरक्षित राख्न आवश्यक उपकरण, उपयुक्त प्याकेजिङ र स्वच्छतासम्बन्धी तालिम उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी पनि सम्बन्धित सेवा प्रदायकले लिनुपर्छ।

छिटो खाना पुर्‍याउने प्रतिस्पर्धामा खाद्य सुरक्षा र डेलिभरी कर्मचारीको सुरक्षालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

उपभोक्ताले कसरी सुरक्षित खाना छनोट गर्ने?

अनलाइन खाना अर्डर गर्दा उपभोक्ताले केही सामान्य सावधानी अपनाएर सम्भावित जोखिम कम गर्न सक्छन्।

सबैभन्दा पहिले खाना मगाउने रेस्टुरेन्ट वा क्लाउड किचनको विश्वसनीयता, दर्ता तथा आवश्यक अनुमतिपत्रको अवस्था बुझ्नुपर्छ।

रेस्टुरेन्टबारे उपलब्ध ग्राहक समीक्षा, सरसफाइसम्बन्धी जानकारी र सेवाको विश्वसनीयता पनि हेर्न सकिन्छ।

डेलिभरी प्राप्त भएपछि प्याकेट राम्रोसँग बन्द गरिएको छ कि छैन, सिल बिग्रिएको छ कि छैन र खाना अस्वाभाविक रूपमा चिसो वा तातो भएको छ कि छैन भन्ने जाँच गर्नुपर्छ।

प्याकेज गरिएको खाद्यवस्तुमा उत्पादन मिति, उपभोगयोग्य अवधि, उत्पादकको विवरण तथा आवश्यक लेबलसम्बन्धी जानकारी जाँच गर्नु उचित हुन्छ।

खानामा असामान्य गन्ध, रङ वा बनावट देखिएमा सेवन गर्नु हुँदैन। समस्या देखिएमा अर्डरको विवरण, बिल र आवश्यक प्रमाण सुरक्षित राखेर सम्बन्धित सेवा प्रदायक तथा नियामक निकायमा उजुरी गर्न सकिन्छ।

अनुगमनमा सरकारी निकायको भूमिका

खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग, स्थानीय तह र सम्बन्धित नियामक निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

चाडपर्वमा मात्र अनुगमन गरेर खाद्य स्वच्छता सुनिश्चित गर्न सकिँदैन। रेस्टुरेन्ट, मिष्ठान्न भण्डार, क्लाउड किचन तथा अनलाइन डेलिभरी सेवासँग सम्बन्धित खाद्य व्यवसायमा नियमित र प्रभावकारी निरीक्षण आवश्यक छ।

खाद्यवस्तुको गुणस्तर परीक्षण, भण्डारणको अवस्था, सरसफाइ, आवश्यक इजाजतपत्र तथा उपभोक्ताको गुनासो व्यवस्थापनलाई अनुगमनको प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

कानुन उल्लङ्घन गर्ने व्यवसायमाथि प्रमाण र कसुरको प्रकृतिअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। साथै, उपभोक्ताले सहज रूपमा उजुरी गर्न सक्ने र त्यसको समयमै सुनुवाइ हुने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

सुविधा मात्र होइन, विश्वास र जिम्मेवारी पनि

अनलाइन खाना डेलिभरी आधुनिक जीवनशैलीको उपयोगी सेवा हो। यसले उपभोक्ताको समय बचत गर्नुका साथै रेस्टुरेन्ट तथा खाद्य व्यवसायलाई नयाँ बजार उपलब्ध गराएको छ।

तर व्यवसायको सफलता अर्डरको सङ्ख्या र डेलिभरीको गतिमा मात्र मापन हुनु हुँदैन। उपभोक्ताले सुरक्षित खाना प्राप्त गरे कि गरेनन्, गुनासोको उचित सुनुवाइ भयो कि भएन र सेवा प्रदायकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरे कि गरेनन् भन्ने विषय उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

अनलाइन प्लेटफर्मले रेस्टुरेन्टको वैधानिकता जाँच गर्ने, सही सूचना उपलब्ध गराउने, गुनासो समाधान गर्ने र आवश्यक अवस्थामा उपभोक्तालाई कानुनअनुसार उपचार प्राप्त गर्न सहयोग गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।

अन्ततः अनलाइन खाना डेलिभरीको वास्तविक सफलता छिटो खाना पुर्‍याउनु मात्र होइन, सुरक्षित, स्वच्छ र गुणस्तरीय खाना उपभोक्ताको घरसम्म पुर्‍याउनु हो।

उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग जोडिएको विषयमा रेस्टुरेन्ट, डेलिभरी प्लेटफर्म र नियामक निकाय सबै जिम्मेवार बन्न आवश्यक छ।

किनकि प्रश्न खाना कति छिटो आइपुग्यो भन्ने मात्र होइन, तपाईंको दैलोमा आइपुगेको खाना कति सुरक्षित छ भन्ने पनि हो।